9 november: De feiten over een bijzondere datum in Duitsland en Frankrijk (2024)

1923: Bierkellerputsch

Vijf jaar na de Eerste Wereldoorlog was Duitsland er beroerd aan toe. Honger en ziekte grepen nog steeds om zich heen, miljoenen oorlogsinvaliden en hun gezinnen hadden geen opvang, de woningtekorten waren schrikbarend en de inflatie maakte geld waardeloos. Frankrijk had delen van het land bezet, het Duitse leger was geminimaliseerd, de burgers en overheden zuchtten onder een opgelegde herstelbetaling van vijf miljard goudmark.

De ellende leidde tot frustratie en revanchegedachten. Extreemlinks en extreemrechts vormden paramilitaire eenheden, legergroepen organiseerden ‘vrijkorpsen’. Delen van Duitsland wilden zich afsplitsen. In Beieren leek dat ervan te komen met premier Gustav von Kahr.

Adolf Hitler, toen nog een partijbaasje van de NSDAP, wilde dat verhinderen, hij dacht de baas te worden in Groot-Duitsland. Hij liet een kleine duizend militanten centrale punten van München bezetten en trad met een groep gewapende mannen de Bürgerbräukeller binnen, een groot café-restaurant waar achttienhonderd mensen bijeenwaren voor een politiek debat. Hij schoot met zijn Browning in het plafond en riep de nationale revolutie uit. De verbouwereerde Beierse top sloot zich erbij aan. Generaal Erich Ludendorff liet hen echter vrij, zodat politie en leger werden gealarmeerd. Op 9 november organiseerde Hitler een betoging van tweeduizend aanhangers. Op de Odeonsplatz kwam het tot een vuurgevecht. Zestien nazi’s, vier agenten en een toevallige voorbijganger werden gedood. Hitler probeerde zichzelf dood te schieten, maar de vrouw van zijn vriend Ernst Hanfstaengl voorkwam dat met een jiujit­sugreep en verstopte hem in hun villa. Hitler gebruikte zijn proces als propagandastunt, kreeg vijf jaar, was na dertien maanden in een luxe cel weer vrij en had toen deel I van Mein Kampf gedicteerd.

1989: Val van de Muur

Om vijf uur ’s middags begint in Oost-Berlijn een persconferentie van Günter Schabowski (1929-2015), lid van het ­politbureau van de Deutsche Demokratische Republik, het communistische Oost-Duitsland, en daarvoor 35 jaar in dienst bij partijdagblad Neues Deutschland. Die persconferentie is anders dan anders: journalisten mogen vragen stellen en ze wordt live uitgezonden in de DDR.

Twee uur lang is het saai. Dan gebeurt er iets geks. Schabowski leest een nieuwe reisregeling voor. Een journalist vraagt wanneer die in werking treedt. De partijbaas rommelt in zijn papieren, kijkt hulpeloos en mompelt dan bijna terloops: ‘Nach meiner Kenntnis ist das sofort, unverzüglich’ (‘Voor zover ik weet ... vanaf nu’). Eerst is er verbazing, dan hysterie. Binnen twee uur staan massa’s mensen voor de grensovergangen, langs de 46 kilometer lange Muur die Oost- en West-Berlijn doormidden deelt. Politie, leger, de veiligheidsdienst Stasi en bestuurders staan perplex. Er zijn geen instructies. Tegen tienen opent een grenssoldaat de slagboom aan de Bornholmerstrasse. De Muur is gevallen.

Het was te verwachten. De DDR was economisch stuk, de maandagdemonstraties in steden als Leipzig en Dresden waren uitgegroeid tot massale en vreedzame erediensten, sinds 15 september van dat jaar waren al vijftigduizend Oost-Duitsers met de trein naar Hongarije en Praag gevlucht, waar gaten waren geknipt in het IJzeren Gordijn. Dat IJzeren Gordijn was tot dan twaalfhonderd kilometer lang en liep van Finland tot Griekenland. Minimaal zestienhonderd mensen waren er in de loop van de jaren overleden tijdens hun vlucht.

Schabowski versnelde de boel onbedoeld. Wat hij voorlas, was een wetsvoorstel over het definitief uitreizen van DDR-burgers, dat pas op 10 november beperkt openbaar moest worden. De val van de Muur was een vergissing.

1918: Wilhelm II afgedankt

Op 9 november werd de republiek uitgeroepen in Duitsland. Dat was gek, want de keizer was nog helemaal niet afgetreden. Wilhelm II had daar aanvankelijk ook helemaal geen oren naar. Maar de verhoudingen aan het front verslechterden snel. Duitsland vocht tegen het einde van de Eerste Wereldoorlog in het Westen tegen Frankrijk, Engeland en België, en Amerikaanse, Canadese en Australische troepen en in het Oosten tegen Russen, Italianen, Turken en Balkanlanden. De Amerikaanse president Woodrow Wilson eiste het aftreden van de keizer, als voorwaarde voor welke vrede dan ook.

In het Duitse binnenland desintegreerde de samenleving. Er dreigde een linkse machtsovername, maar de sociaaldemocraten knuppelden communisten neer en wilden met de ‘Oktobermaatregelen’ orde scheppen. De keizer voelde zich onveilig en vluchtte van Berlijn naar het legerhoofdkwartier in Spa.

Op 9 november deed de Duitse kanselier Max von Baden een laatste poging de keizer tot terugtreden te bewegen. Wilhelm antwoordde per telegram dat hij overwoog terug te treden als Duitse keizer, maar niet als Pruisische koning. Dit was echter niet mogelijk volgens de grondwet. Von Baden besloot eigenmachtig te verkondigen dat de keizer werd ‘afgedankt’ en dat er een regentschap voor een overgangstijd zou komen. Op 10 november vluchtte Wilhelm II naar Nederland, ijsbeerde enkele uren op het stationnetje van Eijsden en belandde via Amerongen in Huis Doorn, waar hij tot aan het eind van zijn leven in 1941 bleef.

Pas op 28 november 1918 tekende hijzelf een document waarin hij als keizer aftrad. Hij had toen echter ook al de steun van zijn getrouwen verloren, zoals ook conservatieve Nederlanders in 1940 het vertrek van koningin Wilhelmina naar Engeland betreurden, als een laffe vlucht. De Duitse term voor het uitreizen klinkt nog een graadje onheilspellender: Fahnenflucht.

1799: Napoleon grijpt de macht

In het land waarin de Franse Revolutie plaatsvond, heette 9 november van 1793 tot 1806 de 18 Brumaire. In 1799 (ofwel Het Jaar VII) greep Napoleon Bonaparte, toen nog een generaal in het Franse leger, op die datum de politieke macht. Hij deed dat in het kielzog van een aantal veldtochten, die hem wel succes brachten, maar slecht afliepen, zodat de ambitieuze driftkikker het ijzer smeedde toen het heet was. Hij deed dat met een volmaakte salamitactiek: offer je bondgenoten op na samen met hen je vijanden te hebben verslagen. Hoe dat ging? Door de Tweede Coalitieoorlog moest het Franse leger zich terugtrekken uit Duitsland en Italië; de Britten verdreven Frankrijk uit Egypte. In eigen land probeerde een deel van het regerende Directoire te voorkomen dat de jakobijnen (die enkele jaren ervoor de Terreur hadden veroorzaakt, met duizenden onder de guillotine afgehakte hoofden als gevolg) de macht weer te grijpen. Ze riepen Napoleon te hulp, ondanks protesten vanuit de Raad van Vijfhonderd en de Raad der Ouden, die toen het Lagerhuis en de Senaat van de Franse republiek vormden.

Napoleon zei ja en verving het college meteen door een triumviraat van drie consuls, met hem als Eerste Consul, een soort superminister van Binnenlandse Zaken, Defensie en Financiën. In 1800 jaste Napoleon er een nieuwe grondwet doorheen, in 1801 sloot hij een concordaat met de paus, in 1802 en 1803 deporteerde hij alle oppositiegroepen en in op 2 december 1804 kroonde hij zichzelf tot keizer in de Notre Dame van Parijs. Zo doe je dat!

De revolutiekalender, doorgevoerd omdat de gregoriaanse een christelijke smaak had en een pauselijke naam, hield het niet lang uit. Dagen van tien uur, honderd minuten die weer honderd seconden duurden, waren niet werkbaar. De twee bedenkers waren al meteen onder de guillotine beland.

1938: Kristallnacht

Op 7 november liep de zeventienjarige Herschel Grynszpan naar de Duitse ambassade in de Franse hoofdstad Parijs. De Poolse jongen maakte deel uit van de 12.500 Pools-Duitse Joden die op bevel van Adolf Hitler op 12 oktober uit Duitsland waren gedeporteerd. Grynszpan schoot een diplomaat neer; na twee dagen overleed deze Ernst von Rath aan zijn verwondingen. Voor Hitler en vooral zijn minister van Propaganda Joseph Goebbels was dit de kans om de boycot van Joden om te zetten in fysieke vervolging. Op 9 november om tien uur ’s avonds hield Goebbels een felle anti-Joodse radiotoespraak, Hitler gaf het bevel Joodse gebouwen en eigendommen te vernielen. Dat beleid werd verfijnd door de nazi-organen. ­Heinrich Himmler en SD-chef Heydrich kozen ervoor de elitaire SS afzijdig te houden. De stormtroepen van de SA waren veel volkser, ruiger. Ook de politie keek toe en greep niet in. Heinrich Müller, de baas van de Gestapo, beval dertigduizend Joden, vooral de rijksten onder hen, te arresteren. Niemand mocht plunderen. Het Joods bezit verviel rechtstreeks aan het Derde Rijk.

In een nacht vol tomeloos geweld werden ten minste 7500 winkels, 29 warenhuizen en 171 woningen verwoest, 191 synagogen verbrand en nog eens 76 synagogen op een andere manier vernield. Het geschatte aantal doden loopt uiteen van enkele tientallen tot veertienhonderd; een deel daarvan betrof zelfdoding, uit angst.

Na de Kristallnacht kregen de Joden een belastingverhoging van 25 procent. De opbrengst was 1,1 miljard Reichsmark, zodat de door hen veroorzaakte schade kon worden hersteld. De haatuitbarsting van hogerhand werd een gedenkdag, maar Joden ergeren zich vaak aan de naam Kristallnacht, alsof servies belangrijker was dan mensenlevens. In 1982 schreef de Keulse popgroep BAP het lied ‘Kristallnaach’, in een dialect dat Limburgers zo meezingen.

9 november: De feiten over een bijzondere datum in Duitsland en Frankrijk (2024)
Top Articles
Latest Posts
Article information

Author: Carlyn Walter

Last Updated:

Views: 5685

Rating: 5 / 5 (70 voted)

Reviews: 85% of readers found this page helpful

Author information

Name: Carlyn Walter

Birthday: 1996-01-03

Address: Suite 452 40815 Denyse Extensions, Sengermouth, OR 42374

Phone: +8501809515404

Job: Manufacturing Technician

Hobby: Table tennis, Archery, Vacation, Metal detecting, Yo-yoing, Crocheting, Creative writing

Introduction: My name is Carlyn Walter, I am a lively, glamorous, healthy, clean, powerful, calm, combative person who loves writing and wants to share my knowledge and understanding with you.